کاربر میهمان به سایت ما خوش آمدید ورود ثبت نام
منوي سايت
جستجو سریع
کلمه کلیدی :
ترتیب چیدمان
ترتیب نمایش بر اساس
  کمبود آهن و کم خونی ناشی از آن یکی از مشکلات عمده بهداشت عمومی در دنیاست که اثرات نامطلوب آن بر تکامل جسمی و رفتاری و کاهش بازده کاری افراد به اثبات رسیده است . شیرخواران، کودکان در سنین پیش از مدرسه، نوجوانان و زنان در سنین باروری بویژه زنان باردار بیشتر در معرض کم خونی فقر آهن قرار دارند. مردان بالغ نیز ممکن است بعلت دریافت ناکافی یا تکرار عفونت های انگلی در معرض کم خونی باشند. در کشور ما کم خونی یک مشکل عمده تغذیه ای – بهداشتی است. کم خونی فقر آهن با عوارضی همچون کاهش مقاومت بدن در برابر عفونت، کاهش قدرت یادگیری در کودکان و کاهش ظرفیت و توان کاری همراه است و در صورتیکه اقدامات لازم به منظور پیشگیری و کنترل آن صورت نگیرد در نهایت پیامد های نامطلوب اجتماعی- اقتصادی به دنبال خواهد داشت .

 

 
 هدف کلی

پیش گیری و کنترل اختلالات ناشی از کمبود آهن و کم خونی 

اهداف اختصاصی:

  • اهداف اختصاصي فرایند:
    1- برگزاری کارگاه های آموزشی کم خونی فقر آهن بر قرار شده جهت پرسنل بهداشتی
    2- برگزاری کارگاه های آموزشی کم خونی فقر آهن بر قرار شده جهت پرسنل سایر ارگانها
    3- طراحی و تهیه مطالب آموزشی مناسب برای عموم مردم و پرسنل بهداشتی درمانی و پرسنل سایر ارگانها در راستای اولویت های آموزشی و نیاز جامعه درقالب پمفلت، پوستر، سخنرانی
    4- توزیع مطالب آموزشی چاپ شده
    5-برگزاری جلسات آموزشی اهمیت شناخت عوارض و پیامد های کم خونی ناشی از فقر آهن و نحوه مکمل یاری و شناخت منابع غذایی غنی از آهن و سایر توصیه های تغذیه ای به اقشار جامعه
     
    اهداف اختصاصي خروجی:
    1-ارتقاء سطح آگاهی پرسنل بهداشتی درمانی در ارتباط با مکمل یاری و توصیه های تغذیه ای پیشگیری از کم خونی فقرآهن
    2- ارتقاء سطح آگاهی پرسنل سایر ارگان ها در ارتباط با مکمل یاری و توصیه های تغذیه ای پیشگیری ازکم خونی فقرآهن
    3- ارتقاء سطح آگاهی افراد جامعه در ارتباط با مکمل یاری و توصیه های تغذیه ای پیشگیری ازکم خونی فقرآهن
       انتظارات از پرسنل بهداشتی 
  • آگاهی کامل از دستورالعمل برنامه ارتقاء سطح سلامت دانش آموز دختر دبیرستانی و راهنمایی از طریق آموزش تغذیه و آهن یاری
  • آموزش به خانوارهای تحت پوشش در خصوص نحوه صحیح مصرف مکمل درکودکان کمتر از 2سال و زنان باردار
  • آموزش به خانوارها درخصوص الگوی صحیح غذایی به منظور پیشگیری و کنترل کم خونی فقر آهن
  • آموزش به خانواده ها در زمینه چگونگی اجراء مکمل یاری جهت سایر گروههای سنی
  • توزیع مطالب آموزشی چاپ شده بین مراجعین
  • شناسایی و گزارش مشکلات در روند اجراء برنامه و ارائه راهکارهای اجرایی جهت حل آن
  • ارسال فرم گزارش اقدامات آموزشی – اجرایی برنامه به مرکز پشتیبان
  • شرکت فعال در کارگاههای آموزشی و جلسات توجیهی و باز آموزی
  • نگهداری مستندات مربوط به اقدامات انجام شده

 عملکرد و آمار  

اقدامات آموزشي و مشاوره اي  برنامه پيشگيري و كنترل كمبود آهن و كم خوني ناشي از آن طی سال 1391

تهیه و چاپ وسایل کمک آموزشی در زمینه کنترل و پیشگیری از کم خونی ناشی از فقر آهن
تدوين مطالب آموزشي (جزوه) با گروه هدف
تهیه پمفلت با گروه هدف
کاركنان بهداشتي
مراقبين بهداشت مدارس و معلمين
دانش آموزان
کاركنان بهداشتي
مراقبين بهداشت مدارس و معلمين
دانش آموزان
 
40         500

 

 

تعداد دوره هاي باز آموزي  IDA براي رده هاي مختلف كاركنان بهداشتي درماني

5
تعداد برنامه هاي آموزشي  IDA تدوين و پخش شده از راديو 0
تعداد دوره هاي آموزشي  IDA براي رابطين 141
تعداد دوره هاي آموزشي  IDA براي مربيان مهد كودك هاي دولتي و خصوصي
3
تعداد دوره هاي آموزشي  IDA براي پايگاههاي بسيج
45
تعداد جلسات آموزشي  IDA براي مراجعين به مراکز بهداشتي درماني 381

 آگاهی کامل از دستورالعمل های اجرایی برنامهIDA  ، پروتکل آهن یاری گروههای در معرض خطر

1-      تركيبات سولفات فرو مانند ساير تركيبات آهن از قابليت جذب خوبي برخوردار هستند و در مقايسه با ساير مكمل ها از نظر هزينه نيز ارزان تر و به صرفه تر مي باشند. به همين دليل، سازمان جهاني بهداشت سولفات فرو را بعنوان مكمل آهن مناسب براي برنامه هاي آهن ياري در سطح وسيع توصيه مي كند. در كشور ما نيز بدليل امكان توليد سولفات فرودر داخل كشور و ارزانتر بودن آن در مقايسه با فومارات فرو ، مكمل ياري آهن با سولفات فرو توصيه شده است.
2-      WHO دوز پيشگيري كننده كمبود آهن در نوجوانان و زنان سنين باروري و زنان باردار و شيرده را 60 ميلي گرم آهن المنتال توصيه كرده است. با توجه به اين كه قرص سولفات فرو توليدي در داخل كشور حاوي 50 تا 55 ميلي گرم آهن المنتال است مي توان از قرص هاي توليدي در داخل كشور در برنامه پيشگيري از كمبود آهن در گروههاي سني مذكور استفاده كرد.
3-      سازمان جهاني بهداشت توصيه كرده است كه مكمل هاي آهن بصورت تركيب با اسيد فوليك مصرف شود (قرص آهن با mg 60 آهن المنتال و 400 ميكروگرم اسيد فوليك و در صورتي كه اين نوع مكمل در دسترس نباشد، مكمل هاي حاوي mg60 آهن و 250 ميكروگرم اسيد فوليك براي زنان باردار و شيرده). بديهي است در صورتي كه قرص آهن همراه با 250 يا 400 ميكروگرم اسيد فوليك، اهدايي يونيسف در دسترس باشد استفاده از آنها بلامانع است.
4-      هر قطره سولفات فرو در حدود 25/1 ميلي گرم آهن المنتال دارد.
5-      درشیرخوارانی که وزن تولدبسیارکم(کمتراز 1500 گرم)داشته اند،4-3 mg/kg/d(سه تاچهار میلی گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن کودک در روز)حداکثر 15میلی گرم آهن المنتال (خالص) درروز معادل 15قطره آهن روزانه اززمانی که وزن کودک 2برابر وزن هنگام تولد شود(حدود2ماهگی)شروع شده وتا2سالگی داده شود.
6-      درکودکان نارس وشیرخوارانی که باوزن تولد کمتراز 2500 گرم متولد می شوند(اعم از کودکانی که باشیرمادر ویاشیر مصنوعی تغذیه می شوند)،مکمل آهن بادوز 2mg/kg/d  )دومیلی گرم به ازای هرکیلوگرم وزن بدن کودک درروز )حداکثر 15میلی گرم آهن المنتال (خالص)درروز معادل 15قطره اززمانی که وزن کودک 2برابر وزن هنگام تولد می شود(حدود2ماهگی)شروع گردیده وتا2سالگی داده شود.
تذكر: بر حسب شدت كم خوني نوزاد و بر اساس توصيه پزشك مقدار آهن تجويز شده مي تواند بيشتر باشد.
7-      برای کلیه شیرخواران ترم وسالم که باوزن طبیعی متولد می شوند(اعم ازکودکانی که باشیر مادر ویا شیر مصنوعی تغذیه می شوند)دادن قطره آهن ازپایان 6ماهگی ویا همزمان با شروع تغذیه تکمیلی بادوز 1mg/kg/d(یک میلی گرم به ازای هرکیلوگرم وزن بدن کودک درروز) حداکثر 15میلی گرم آهن المنتال (خالص) درروز تقریبا معادل  15قطره آهن روزانه توصیه می شود و تا پایان 2سالگی ادامه می یابد درصورتی که بدلیل اختلال رشد کودک، تغذیه تکمیلی بین 4تا6 ماهگی شروع شود،قطره آهن همزمان با شروع غذای کمکی به میزان  15قطره در روز باید به شیرخوار داده شود.
* در كودكاني كه بين 4 تا 6 ماهگي دچار اختلال رشد هستند و تغذيه تكميلي آنان قبل از 6 ماهگي آغاز مي شود، همزمان بايد قطره آهن به ميزان 15 قطره در روز آغاز و تا 24 ماهگي ادامه داده شود.
8-      براي پيشگيري از كمبود آهن در كودكان 2 تا 6 سال، می بایست هر هفته در حدود 30 قطره سولفات فرو را در يك قاشق مرباخوري ريخته و به كودك ارائه نمود. بجاي قطره مي توان از شربت آهن نيز استفاده نمود. در اين صورت با قاشق 5/1 ميلي ليتري پيمانه موجود در شربت، به ميزان 2 قاشق شربت هفته اي يكبار (ترجيحا“ در دو وعده) به مدت 3 ماه در سال توصيه مي شود.
9-      براي كودكان 7 تا 14 سال دختر و پسر، يك قرص سولفات فرو در هفته در يك دوره 3 ماهه در سال توصيه مي شود. بهترين زمان مصرف قرص آهن از شروع سال تحصيلي به مدت 3 ماه (12 هفته) است.
10-    براي نوجوانان دختر (19-14 سال) و نوجوانان پسر (19-15 سال) در سنين بلوغ يك قرص سولفات فرو در هفته و در يك دوره 4 ماهه (16 هفته در سال) توصيه مي شود. به علت جهش رشد نوجواني در دختران و پسران نوجوان و همچنين شروع عادت ماهيانه در دختران نوجوان، اين گروه سني به سرعت در معرض خطر كمبود آهن و كم خوني ناشي از آن قرار مي گيرند و مصرف قرص آهن هفته اي يكبار براي پيشگيري از كمبود آهن در اين گروه سني ضروري است. بهترين زمان شروع مصـــرف قرص آهن هفتگي در اين گروه از شروع سال تحصيلي به مدت 4 ماه (16 هفته) مي باشد. (مدت 16 هفته با اجراي يك طرح تحقيقاتي در منطقه ساوجبلاغ در استان تهران بر روي دختران دانش آموز دبيرستاني به عنوان دوره مناسب آهن ياري كه بهبود ذخاير آهن بدن را بدنبال داشت، تعيين شد.)
11-    مصرف قرص آهن (سولفات فرو) به مقدار يك قرص در هفته در يك دوره 4 ماهه (16 هفته در سال) براي كليه زنان در سنين باروري (15 تا 49 سال) توصيه مي شود.
12-    زنان باردار از پايان ماه چهارم بارداري تا 3 ماه پس از زايمان بايد روزانه يك قرص سولفات فرو مصرف نمايند.
تذكر مهم: به دليل ضرورت مصرف مكمل اسيد فوليك در دوره بارداري، طبق بخشنامه كشوري مصرف روزانه يك عدد قرص اسيد فوليك توصيه مي شود. زمان شروع قرص اسيد فوليك، 3 ماه قبل از تصميم به بارداري و يا به محض اطلاع از بارداري تا هنگام زايمان است.
13-   براي مصرف مكمل آهن نكات ذيل بايد از هر طريق ممكن به خانواده ها آموزش داده شود:
- قطره آهن بين دو وعده شير و با يك قاشق مرباخوري، قطره چكان و يا سرنگ به كودك داده شود. و پس از دادن قطره آهن به شیر مادرخوارانی که از  6 ماهگی قطره آهن را شروع کرده اند آب سالم و بهداشتی داده شود.در مورد كودكان شير مادر خوار نارس، که وزنشان 2 برابر هنگام تولد می شود ( حدود 2 ماهگی ) پس از دادن قطره آهن دادن شیر مادر مانعی ندارد چرا که كه لاكتوفرين موجود در شير مادر، خود تسهيل كننده جذب آهن است. ولی اگر شیر مصنوعی به شیرخوار داده می شود ، قطره آهن نباید همزمان با شیر مصنوعی باشد.
- براي جلوگيري از تغییر رنگ دندانها، قطره آهن در عقب دهان کودک چکانده شود و پس از دادن قطره آهن دندان ها با یک پارچه تمیز پاک گردد. 
- قطره آهن به طور طبیعی موجب تیره رنگ شدن رنگ مدفوع می گردد که جای نگرانی ندارد. 
- بهترين زمان تجويز قرص آهن در كودكان و نوجوانان، (دانش آموزان مقطع ابتدايي، راهنمايي و دبيرستان) ابتداي سال تحصيلي است.      مي توان به دانش آموزان توصيه كرد كه يك روز مشخص و ثابت را در هفته براي مصرف قرص آهن در نظر بگيرند. در حال حاضر فقط دختران دانش آموز 100% متوسطه دوم و 40% متوسطه اول تحت پوشش برنامه آهن ياري قرار دارند و قرص آهن بطور رايگان در مدارس توزيع مي شود. براي ساير گروهها، آهن ياري در حد توصيه به والدين و دانش آموزان بوده و برنامه توزيع آهن در مدارس ابتدايي اجرا نمي شود.
براي زنان سنين باروري نيز مصرف قرص آهن در یک دوره 4 ماهه در سال در حد توصيه ارائه می شود كه احتمال فراموش كردن مکمل یاری آهن با هدف پیشگیری از کم خونی فقر آهن كمتر شود. در مورد اين گروه نيز برنامه توزيع قرص آهن از طريق واحدهاي بهداشتي درماني اجرا نمي شود. اما مصرف قرص آهن در برنامه هاي آموزشي به ميزان 16 هفته در سال و هر هفته يك قرص آهن توصيه شود.
- در صورتي كه خانمي در سن باروري مصرف قرص آهن در روز تعيين شده را فراموش كرد بهتر است فرداي آن روز قرص آهن را مصرف نماید.
- مصرف چاي، قهوه، كاكائو و همچنين شير، پنير و بطور كلي تركيبات غنی از کلسیم همراه با قرص آهن باعث كاهش شديد جذب آن مي گردد. حداقل يك ساعت قبل و 2 ساعت پس از مصرف مكمل آهن، از خوردن مواد فوق الذكر كه جذب آهن مكمل را كاهش مي دهند ، خودداري شود. مصرف ماست به علت داشتن اسيد لاكتيك كه خود افزايش دهنده جذب آهن است، بلامانع مي باشد.
- خوردن آب ميوه و يا ميوه بخصوص مركبات همراه با مكمل آهن به دليل داشتن ويتامين C باعث افزايش جذب آهن خواهد شد.
- در صورت بروز اختلال گوارشي (درد معده، تهوع، اسهال و يا يبوست) كه البته در درصد كمي از افراد ايجاد مي شود، بهتر است مکمل آهن بعد از غذا مصرف شود. بطور كلي مصرف قرص آهن با معده خالي به اين دليل كه اختلالات گوارشي را تشديد مي كند توصيه نمي شود.
- با مصرف مكمل آهن، مدفوع تيره رنگ مي شود، اين موضوع طبيعي بوده و جاي نگراني نيست.
-درآموزش تغذیه تکمیلی به مادران ، استفاده ازموادغذایی حاوی آهن (گوشت قرمز، مرغ، زرده تخم مرغ ، حبوبات (مثل عدس و لوبیا) و سبزی هایی مانند جعفری و گشنیز که در سوپ کودک استفاده می شود) تاکید شود.
تذكر مهم: در حال حاضر، آهن ياري براي زنان باردار و كودكان زير 2 سال و دختران دانش آموز متوسطه اول و دوم از طريق شبكه هاي بهداشتي درماني كشور انجام شده و قرص آهن بطور رايگان توزيع مي شود. براي ساير گروه هايي كه آهن ياري براي آنها توصيه شده است، در هنگام آموزش افراد به توصيه و ارائه پيشنهاد اكتفا كنيد. فعلا“ برنامه توزيع رايگان قرص آهن براي اين گروهها اجرا نمي شود و هدف از تهيه مکمل آهن بر اساس دستورالعمل براي اين گروهها آن است كه توصيه مقادير مكمل آهن براي پيشگيري از بروز كمبود آهن در سراسر كشور در بخش خصوصي و دولتي بطور يكسان و هماهنگ انجام شود.
14-   اين دستورالعمل هم در بخش دولتي و هم در بخش خصوصي بايد بكار گرفته شـود و ضروري است كه رده هاي مختلف كاركنان بهداشتي دراين زمينه آموزش هاي لازم را دريافت نمايند.

 آموزش به خانواده ها در خصوص منابع غذایی آهن ، مکمل ها و عوارض ناشی از کمبود آهن ، توصیه های غذایی وشناخت عادات صحیح غذایی با تاکید بر معرفی افزایش دهنده ها و کاهنده های جذب آهن

افراد در معرض خطر کمبود آهن و کم خونی فقر آهن

 

عوارض بهداشتی اقتصادی- اجتماعی کم خونی فقر آهن
1-      در شیرخواران و کودکان 6 ماهه تا 9 ساله

 

     کم خونی چیست؟

 
بیماری است که موجب کاهش تعداد گلبولهای قرمز و یا کاهش مقدار هموگلوبین موجود در خون می گردد.کم خونی های تغذیه ای در اثر دریافت ناکافی مواد مغذی ایجاد می شوند. از مهمترین مواد مغذی جهت خون سازی می توان آهن، ویتامین B12، اسید فولیک، ویتامین B6، ویتامینC و پروتئین را نام برد که باید از طریق رژیم غذایی روزانه تامین شوند.
 
کم خونی فقر آهن چیست؟
اگر برای ساختن گلبول قرمز خون، آهن به میزان کافی در دسترس نباشد، ابتدا بدن از ذخایر آهن خود استفاده می کند ، سپس در صورت ادامه کمبود، ذخایر آهن کاهش یافته و اگر کمبود ادامه پیدا کند، ذخایر آهن بدن تخلیه شده و کم خونی فقر آهن بروز می کند.
 
وسعت کم خونی در دنیا
كمبود آهن و كم خوني فقر آهن يكي از مهمترين مشكلات تغذيه اي و بهداشت عمومي در جهان بشمار مي رود. دو ميليارد نفر از مردم جهان به كم خوني فقر آهن دچارند. نوجوانان (بخصوص دختران) از گروه هاي آسيب پذير و در معرض خطر كم خوني فقر آهن هستند.
 
کم خونی فقر آهن بین دختران 20-14 ساله در ایران
درصد
عنوان
18.4%
کم خونی
31.2%
کمبود ذخیره آهن
23.7%
در معرض خطر کم خونی فقر آهن
7.6%
کم خونی فقر آهن
 
*کم خونی بر اساس هموگلوبین در بین دختران 20-14 ساله در تهران 13.6% می باشد.
 
علل بروز كم خوني
 عدم تعادل بين دريافت و دفع آهن
پايين بودن زيست فراهمي آهن در برنامه غذايي
 افزايش نياز بدن به آهن در طي كودكي، نوجواني و بارداري
  اتلاف آهن در جريان عفونت ها، بيماري ها و خونريزي هاي دستگاه
  گوارش و خونريزي شديد در دوره قاعدگي
  آلودگي هاي انگلي
 
پيامدهای کم خونی
 افزايش ميزان مرگ و مير مادران و نوزادان
 عقب ماندگي رشد فيزيكي
 عدم تكامل ذهني و ادراكي و كاهش قدرت يادگيري
  كاهش بهره هوشي تا 9%
 خستگي ، كم تحركي و انزواطلبي
  سركوب سيستم ايمني، كاهش مقاومت بدن نسبت به عفونتها افزايش خطر ابتلا به بيماري ها بويژه اسهال و عفونت هاي تنفسي
افزايش ابتلا به بيماري و غيبت از كار و مدرسه
كاهش دستيابي به تحصيلات عالي
كاهش توان و ظرفيت كاري در بزرگسالان و نوجوانان
افزايش كارگران غيرماهر
 كاهش رشد و توسعه اقتصادي
 
 علائم ابتلاء به کم خونی
علائم بروز کم خونی به میزان و شدت تخلیه ذخایر آهن در بدن بستگی دارد. این علائم عبارتند از:
رنگ پریدگی دائمی زبان و مخاط داخل لب و پلک چشم، خستگی زودرس، سیاهی رفتن چشم، بی تفاوتی، سرگیجه، سردرد، حالت تهوع، خواب رفتن و سوزن سوزن شدن دست و پاها و در مرحله پیشرفته تر کم خونی، تنگی نفس همراه با تپش قلب و تورم قوزک پا مشاهده می شود.
 
انواع آهن موجود در مواد غذايي
در مواد غذایی دو نوع آهن هم (heame) و غیر هم  (nonheame)  وجود دارد:
 
آهن هم : در گوشت قرمز، ماهی، مرغ و جگر وجود دارد. این آهن از قابلیت جذب بالایی(حدود 20تا 30درصد)برخوردار است.  
 
             
 
آهن غیرهم : در منابع گیاهی مانندغلات، حبوبات، سبزیجات سبزتیره مثلا اسفناج، جعفری، انواع مغزها مثل پسته ،بادام ،گردو ،فندق و انواع خشکبار شامل برگه هلو ،آلو ،زردآلو ،خرما ،کشمش وجود دارد. جذب آهن غیرهم در بهترین شرایط3تا8درصد است.
 
 
چند توصیه :
•به منظور بالا بردن جذب آهن غیرهم همراه با منابع غذایی آن،غذاهای حاوی آهن هم را هم مصرف کنید.به عنوان مثال : افزودن مقداری گوشت به عدسی میزان جذب آهن را افزایش  می دهد.
  افزودن جوانه غلات و حبوبات به غذای کودک منجر به افزایش جذب آهن می شود.
  وجود مواد غذايي حاوي ويتامين C  جذب آهن غير هم را چند برابر افزايش مي دهد. بنابراين همراه با غذا سالاد شامل گوجه فرنگي، كاهو، كلم، فلفل سبز دلمه اي و يا سبزيجات تازه و بعد از خوردن غذا ميوه جات خصوصاً مركبات استفاده نمائيد.
             
 
 از نوشيدن چاي يك ساعت قبل از غذا و يك تا دو ساعت بعد از غذا خودداري كنيد.
 
 
 هنگام استفاده از سويا به آن مقداري گوشت اضافه كنيد تا آهن آن بهتر جذب شود. 
     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
تاریخ انتشار : 1390/02/19 | تاریخ بروزرسانی : 1392/11/14 |
نقشه سایت | تماس با ما | سیاست حفظ اسرار
کليه حقوق اين وب سايت متعلق به معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران ميباشد